میراثآریا: هنرصنعت قفلسازی چالشتر در شهرکرد بهعنوان یکی از قدیمیترین نقاط چهارمحال و بختیاری، از دوره صفویه رواج داشته و اکنون به شُهرتی جهانی رسیده است.
در حالی که هنرصنعت قفل چالشتر، بهعنوان یکی از رشتههای صنایعدستی و هنرهای سنتی در چهارمحال و بختیاری و ایران مطرح است اما اکنون از ان بیشتر بهعنوان یک کالای لوکس و دکوری استفاده میشود و بهطور معمول، از آن برای کاربری حفاظتی استفاده نمیشود.
اما زیباییها، ویژگیها و ظرافتهای قفل چالشتر آنقدر منحصربهفرد و خاص است که تاکنون هیچ قفلی نتوانسته است جای آن را بگیرد و این قفل همچنان سرآمد قفلهای دستساز بهشمار میرود.
شاید جالب باشد که بگوییم کوچکترین و بزرگترین قفل چالشتر جهان از سوی استادان بنام و مشهور این خطه و در همین کارگاههای قفلسازی چالشتر ساخته شده است که کوچکترین آن با وزن یک گرم و ۷۸۰ سوت از سوی استاد نگهدار خواجعلی چالشتری ساخته شده است که در موزه آستان قدس رضوی نگهدای میشود و بزرگترین آن با وزن ۶۰۰ کیلوگرم از سوی استاد نریمان خواجعلی چالشتری ساخته شده است و در میدان ورودی چالشتر خودنمایی میکند.
خودنمایی بر کعبه
همچنین شاید جالبتر باشد بکه بگوییم قفل طلای در خانه خدا هم روزگاری از سوی استاد مرحوم حاج عبدالله ریاحی چالشتری یکی استادان بنام چالشتر ساخته و بر کعبه نصب شد اما امروز بنا بر گفته برخی افراد، اکنون در یکی موزههای عربستان نگهداری میشود.
گذشتگان و بزرگان چالشتر ادعا دارند سالها قبل کاروانی از منطقه برای سفر حج عازم عربستان میشود اما افراد این کاروان به اعمال حج و عید قربان نمیرسند و حاجی نمیشوند، پس مجبور میشوند یکسال دیگر در مکه بمانند، به همین علت یک کارگاه قفلسازی به سرپرستی استاد مرحوم حاج عبدالله ریاحی چالشتری دایر میکنند تا بتوانند امرار معاش کنند و در همان جا حاکم وقت عربستان سفارش ساخت قفل طلای در کعبه را به آنان میدهد.
بنا بر این ادعا، این قفل چالشتر تا سالهای طولانی بر در کعبه خودنمایی میکرد و این هنر نه تنها برای استاد مرحوم استاد حاج عبدالله ریاحی چالشتری و همراهانش در سفر به مکه، بلکه برای تمامی مردم چهارمحال و بختیاری و حتی ایران، افتخار بزرگی است.
هنرصنعت قفلسازی چالشتر روزگاری استادان بنامی مانند استاد حاج عبدالله ریاحی چالشتری، استاد خدارحم، استاد نقوی، استاد جواد نوربخش، استاد ضیاء نوربخش، استاد صنیع، استاد محمدتقی رنجبر و استاد احمد نیکزاد داشته است که این استادان توانستند این هنرصنعت را جهانی کنند.
هنرمندان چالشتری در افزونبر ۴۰۰ سال گذشته علاوه بر بهرهگیری از تکنیکهای ساده اما پیچیده توانستند فلزات سخت را با استفاده از کورههای ابتدایی و ابزار ساده به قفل تبدیل و خود را در سطح ملی و جهانی معروف کنند.
قفل چالشتر بهطور معمول با آهن، مس، برنج، طلا، نقره، فولاد و آلیاژهای فلزی ساخته و برای زیبایی و تزئین آن از هنرهای دیگر مانند قلمزنی، طلاکوبی و نقرهکوبی بهرهگیری میشود.
نگهداری قفلهای چالشتر در موزههای کشورهای دیگر
هنرصنعت قفلسازی چالشتر یکی از مطرحترین صنایعدستی و هنرهای سنتی خاص ایران است که نمونههایی از آن در موزههای مکه عربستان سعودی، فرانسه، لندن انگلستان و شیکاگو آمریکا نگهداری میشود.
برای هنر قفلسازی چالشتر از ابزاری مانند گیره، سندان، انبردست، سیمچین، دریل، قیچی ورقبُری، چکش، کوره، انواع انبُرها، سوهانها و وسایل دیگر استفاده میشود.
تلاش شبانهروزی عامل موفقیت هنرمند قفلساز چالشتری
هنرمند و پیشکسوت هنرصنعت قفل چالشتر گفت: تلاش شبانهروزی و مستمر، عامل اصلی موفقیتم در این رشته هنری شد.
مسیب بهرامی چالشتری تأکید کرد: افزونبر ۲۰ سال پیش با تلاش شبانهروزی توانستم تولیداتم را با صنایعدستی و هنرهای سنتی نقاط دیگر کشور و چهارمحال و بختیاری به رقابت بگذارم و این تولیدات را در نمایشگاههای ملی و استانی مختلفی عرضه کنم.
او افزود: بهعلت علاقه شدید به قفل چالشتر این هنر را نزد استادان بنام چالشتری آموختم و افزونبر ۲۰ سال پیش نزد مرحوم استاد علیخان خواجعلی چالشتری آموزش دیدم.
بهرامی تصریح کرد: سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ هنگام حضور در نمایشگاه بینالمللی صنایعدستی و هنرهای سنتی به میزبانی استان فارس بهعنوان هنرمند برتر انتخاب شدم.
او یادآور شد: همچنین در نمایشگاهی با همکاری ایران و سفارت کرهجنوبی، قفلهایم بهعنوان آثار منتخب هنرهای فلزی ایران، انتخاب و نمونههای آن در کتابی با عنوان هنرهای فلزی ایران، نمایشگاه آثار منتخب چاپ شد.
این هنرمند قفلساز چالشتری اضافه کرد: سال ۱۳۹۶ برای نخستین بار موفق به دریافت نشان ملی در هنرصنعت قفلسازی شدم و سال بعد قفلی با ترکیباتی از برنج، مس و فولاد ساختم و توانستم دومین نشان ملی را دریافت کنم.
او گفت: سپس با ساخت آثاری از دوران صفویه مانند قیچی قلمدان و ملواق موفق به دریافت نشانهای ملی دیگر شدم.
بهرامی تأکید کرد: بعد از آن قفل چالشتر را بهصورت گردنآویز ساختم و توانستم یک نشان ملی دیگر به مجموعه افتخاراتم در حوزه هنرصنعت قفل چالشتر بیفزایم.
او افزود: سال ۲۰۲۲ میلادی از بین افزونبر ۳۰۰ هنرمند ایرانی کاندیدای دریافت مُهر اصالت بینالمللی از سازمان جهانی یونسکو موفق شدم بهعنوان یکی از ۱۲ هنرمند برگزیده، رأی بیاورم و انتخاب شوم.
ساخت قفل چالشتر، صرفه اقتصادی ندارد
هنرمند فعال در زمینه ساخت قفل چالشتر تصریح کرد: امروزه افراد زیادی برای آموزش هنرصنعت قفل چالشتر مراجعه میکنند اما بهعلت درآمد پائین و نبود صرفه اقتصادی، این هنر را ادامه نمیدهند.
او یادآور شد: هماکنون افراد زیادی ساخت قفل چالشتر را آموزش دیدهاند اما تنها دو سه هنرمند در چالشتر به قفلسازی مشغول هستند و بقیه فعالیت نمیکنند اما با این حال هنرصنعت قفل چالشتر در خطر منسوخ شدن و فراموشی قرار ندارد.
بهرامی اضافه کرد: قفل چالشتر به دو روش با استفاده از لوله یا ورق ساخته میشود که هر دو نمونه اصیل است.
او گفت: قفلهای بزرگتر برای دروازهها و درهای مغازهها و قفلهای کوچکتر بهمنظور بستن درهای مِجریها (جعبهها)، گنجهها، گردنآویز، گوشواره و انواع زیورآلات کاربرد دارد.
قفل چالشتر ۱۷ قطعه دارد
هنرمند صنایعدستی و هنرهای سنتی چهارمحال و بختیاری تأکید کرد: برای ساخت هر قفل چالشتر، بهطور سنتی از ۱۷ قطعه شامل بدنه، درپوش ته قفل، طبلک وسط، دو پایه، دسته، میخ دسته، ماسوره، فنر، زبانه، طبلک، مارپیچ، لوله کلید، وَربَند، دسته کلید، رِزوه و طبلک وسط قفل استفاده میشود.
او افزود: کلیدی که برای هر قفل چالشتر ساخته میشود تنها برای همان قفل قابل استفاده است و در هیچ قفلی حتی قفلهای چالشتر مشابه دیگر نمیتوان از آن استفاده کرد، بههمین دلیل کلیدها راستپیچ و چپپیچ با دندههای متفاوت هستند.
بهرامی تصریح تصریح کرد: هنگامی که مراحل ساخت قفل چالشتر تکمیل میشود، نوبت به سوهانکاری و تزئین آن میرسد که در این بخش میتوان از طرحهای مختلف بهرهگیری کرد.
او یادآور شد: ساخت یک قفل ساده چالشتر به دو تا سه روز اما ساخت قفلهای دارای طرحهای سنتی حداقل به سه تا چهار روز زمان نیاز دارد.
بهرامی اضافه کرد: در کنار ساخت قفلهای چالشتر، ساخت آثار دیگری به سبک دوران صفویه شامل ترازو، قیچی قلمدان، ملواق، ناخنگیر و انبر را فرا گرفتهام.
هنرمندان ساخت قفل چالشتر کمتر از ۱۰ نفر هستند
رئیس اداره آموزش و حمایت از تولید ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری نیز گفت: هماکنون تعداد هنرمندان فعال در ساخت قفل چالشتر کمتر از ۱۰ نفر هستند.
جهانبخش ترکی هرچگانی تأکید کرد: هنرصنعت «قفلسازی چالشتری» افزونبر ۴۰۰ سال قدمت دارد و سابقه آن به دوران صفویه بازمیگردد.
او افزود: ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری برای برگزاری دورههای آموزشی با هدف بازاریابی فروش و تربیت هنرمندان در رشته قفلسازی چالشتر آمادگی دارد.
ترکی تصریح کرد: ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی چهارمحال و بختیاری همچنین زمینه حضور هنرمندان رشتههای مختلف صنایعدستی و هنرهای سنتی بهخصوص قفلسازان چالشتری در نمایشگاههای ملی و استانی را فراهم میکند.
وی یادآور شد: صنعتگران چالشتری تمامی ابزار مورد مورد نیاز در حرفه قفلسازی مانند انواع قلمهای فولادی، سوهان، گیره و ابزار دست را خودشان تولید میکنند.
ترکی اضافه کرد: وجود هنرمندان بسیار توانمند در چالشتر در رشته قفلسازی چالشتر یک پتانسیل بسیار خوب برای حضور بخش خصوصی و حمایت از هنرمندان این رشته بهشمار میرود.
انتهای پیام/
نظر شما